Μια νυχτερινή επιχείρηση στην απομονωμένη ακτογραμμή της Λάρας, μια σχολαστική διαδικασία αναμονής υπό το φως του φεγγαριού και δύο θαλάσσιες χελώνες που μεταφέρουν στην πλάτη τους πολύτιμα δεδομένα για το μέλλον της προστασίας του είδους τους στη Μεσόγειο. Η παρακολούθηση των θαλάσσιων χελωνών της Κύπρου περνά πλέον σε μια νέα, τεχνολογικά προηγμένη εποχή, αποκαλύπτοντας τις άγνωστες διαδρομές και τους σταθμούς τροφοληψίας αυτών των αρχαίων ταξιδευτών.
Η πρωτοβουλία παρακολούθησης υλοποιείται από την MedTRACS, με την επιστημονική ομάδα των Angela Mastrogiacomo και Σύμου Δημητρόπουλου, σε συνεργασία με τον Dr Daniel R. Evans από τον διεθνή οργανισμό Sea Turtle Conservancy. Μιλώντας στο INK, οι ερευνητές αποκάλυψαν τις αθέατες πτυχές μιας αποστολής που συνδέει την ιστορική παράδοση δεκαετιών με την αιχμή της δορυφορικής τεχνολογίας, ενώ το κοινό μπορεί να παρακολουθεί ζωντανά τα ταξίδια των χελωνών μέσα από τις ιστοσελίδες της MedTRACS και του Sea Turtle Conservancy.
Η νυχτερινή ιεροτελεστία στην άμμο της Λάρας
Όλα ξεκίνησαν στις αρχές του καλοκαιριού με εξαντλητικές νυχτερινές περιπολίες στις ακτές του Ακάμα. Όπως εξηγούν οι ερευνητές στο INK, η διαδικασία τοποθέτησης ενός δορυφορικού πομπού απαιτεί απόλυτο σεβασμό στον φυσικό κύκλο του ζώου και εκτελείται αποκλειστικά από έμπειρους επιστήμονες, με στόχο την ελαχιστοποίηση της όποιας ενόχλησης. Οι ερευνητές εντοπίζουν τη χελώνα μέσα στο σκοτάδι και περιμένουν υπομονετικά να ολοκληρώσει τη γέννα της και να σκεπάσει προσεκτικά τη φωλιά της. Παράλληλα, λαμβάνεται μέριμνα ώστε να μην διαταραχθούν άλλες θηλυκές χελώνες που ενδεχομένως γεννούν σε κοντινή απόσταση. Για την τοποθέτηση των πομπών επιλέγονται αυστηρά μόνο υγιή άτομα, ενώ η παρέμβαση ξεκινά μόνο όταν η χελώνα αρχίσει να επιστρέφει προς τη θάλασσα, καθώς οποιαδήποτε ενόχληση νωρίτερα θα μπορούσε να διακόψει τη διαδικασία ωοτοκίας.
Αμέσως μετά την ολοκλήρωση της ωοτοκίας, ακολουθεί μια εξειδικευμένη επιστημονική διαδικασία που μπορεί να διαρκέσει από δύο έως τρεις ώρες. Το καβούκι της χελώνας καθαρίζεται σχολαστικά από άλγη και ιζήματα ώστε να εξασφαλιστεί η σωστή πρόσφυση. Στη συνέχεια τοποθετείται ένα ειδικό πλέγμα και ο πομπός στερεώνεται με ειδικές εποξικές γόμες που είναι απόλυτα ασφαλείς για το ζώο. Η ομάδα παραμένει στο σημείο μέχρι να σκληρύνει πλήρως το υλικό, διασφαλίζοντας ότι ο εξοπλισμός δεν θα αποκολληθεί στη θάλασσα, πριν αφήσει τη χελώνα ελεύθερη να συνεχίσει το ταξίδι της.
Ο πομπός είναι σχεδιασμένος να παραμένει προσαρμοσμένος στο καβούκι για αρκετούς μήνες. Ωστόσο, η φύση έχει προβλέψει και για την αφαίρεσή του. Καθώς η χελώνα μεγαλώνει, αποβάλλει σταδιακά τα εξωτερικά κεράτινα στρώματα του καβουκιού της, με αποτέλεσμα ο πομπός να αποκολλάται φυσικά με την πάροδο του χρόνου, χωρίς να προκαλεί την παραμικρή βλάβη στο ζώο.
Πώς λειτουργούν οι δορυφορικοί πομποί στο αλμυρό νερό
Η τεχνολογία των πομπών είναι σχεδιασμένη με εντυπωσιακή ακρίβεια για τις απαιτητικές συνθήκες του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Το βασικότερο εξάρτημα τους είναι ένας ειδικός αισθητήρας αλμυρού νερού που ανιχνεύει αν η συσκευή βρίσκεται βυθισμένη ή στον αέρα.
Όσο η χελώνα κολυμπά κάτω από το νερό, ο αισθητήρας διατηρεί τον πομπό σε λειτουργία χαμηλής κατανάλωσης για να εξοικονομεί μπαταρία. Μόλις το ζώο αναδυθεί στην επιφάνεια για να αναπνεύσει, ο αισθητήρας αντιλαμβάνεται την έξοδο από το νερό και ενεργοποιεί αμέσως τη συσκευή. Τότε, ο πομπός εκπέμπει μια σειρά από κωδικοποιημένα σήματα προς τους δορυφόρους που βρίσκονται σε τροχιά, μεταδίδοντας το ακριβές γεωγραφικό στίγμα της χελώνας. Αυτό το έξυπνο σύστημα επιτρέπει στους ερευνητές να παρακολουθούν το ταξίδι του ζώου για πολλούς μήνες.
Τα πρώτα δεδομένα, οι διαδρομές και τα ονόματα με ιστορική σημασία
Τα δεδομένα που έχουν συλλεγεί από τις πρώτες εβδομάδες της χαρτογράφησης αποκαλύπτουν ήδη εντυπωσιακές θαλάσσιες διαδρομές. Η «Αντρέα», μια πράσινη χελώνα, αναχώρησε νωρίς τον Ιούλιο αφού ολοκλήρωσε τους κύκλους γέννας, ταξιδεύοντας νοτιοδυτικά προς τα θαλάσσια σύνορα Αιγύπτου και Λιβύης.
Από την άλλη πλευρά, η «Λάρα», μια χελώνα Caretta caretta, παρέμεινε για επιπλέον πέντε εβδομάδες στα κυπριακά ύδατα πραγματοποιώντας επιπλέον γεννήσεις, πριν ακολουθήσει και εκείνη παρόμοια πορεία προς τις θαλάσσιες περιοχές της Βόρειας Αφρικής, όπου αναζητά πλέον τροφή.
Η επιλογή των ονομάτων των δύο χελωνών έγινε για να αναδειχθεί η σπουδαία ιστορία της Κύπρου στην προστασία των θαλάσσιων χελωνών, βοηθώντας παράλληλα το κοινό να συνδεθεί συναισθηματικά με την επιστήμη.
Η «Αντρέα» ονομάστηκε έτσι προς τιμήν του Ανδρέα Δημητρόπουλου, ο οποίος ίδρυσε το Πρόγραμμα Προστασίας Θαλάσσιων Χελωνών της Κύπρου το 1978 και υπήρξε πρωτοπόρος στην προστασία του είδους τόσο στην Κύπρο όσο και στην ευρύτερη περιοχή. Το κυπριακό πρόγραμμα ήταν το πρώτο που υλοποιήθηκε σε ολόκληρη τη Μεσόγειο και συνεχίζεται μέχρι σήμερα από τη MedTRACS για λογαριασμό του Τμήματος Αλιείας και Θαλασσίων Ερευνών.
Η «Λάρα» πήρε το όνομα της από τον Κόλπο της Λάρας, την εμβληματική παραλία όπου γέννησε τα αυγά της. Η Λάρα βρίσκεται στην καρδιά των προσπαθειών διατήρησης στην Κύπρο και αποτελεί μία από τις σημαντικότερες περιοχές ωοτοκίας στη Μεσόγειο τόσο για την πράσινη χελώνα όσο και για τη χελώνα Caretta caretta. Μάλιστα, η φετινή χρονιά αποδείχθηκε ιστορική, καθώς στην περιοχή καταγράφηκε αριθμός-ρεκόρ με περισσότερες από 590 φωλιές.
Πώς προσανατολίζονται οι χελώνες στα απέραντα ταξίδια τους
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της θαλάσσιας βιολογίας είναι η ικανότητα των χελωνών να διανύουν τεράστιες αποστάσεις στον ωκεανό και να επιστρέφουν πάντα στον στόχο τους. Για να προσανατολιστούν, αξιοποιούν ένα σύνθετο πλέγμα φυσικών «ενδείξεων».
Κύριος οδηγός τους είναι το μαγνητικό πεδίο της Γης, το οποίο λειτουργεί ως μια παγκόσμια εσωτερική πυξίδα που τις βοηθά να καθορίζουν τη θέση και την κατεύθυνσή τους. Παράλληλα, εκμεταλλεύονται τα θαλάσσια ρεύματα, τη θέση του ήλιου, αλλά και χημικές ενδείξεις στο νερό. Μάλιστα, τα νεογνά φαίνεται πως από τις πρώτες στιγμές της ζωής τους αποτυπώνουν τα ιδιαίτερα μαγνητικά χαρακτηριστικά της περιοχής όπου γεννήθηκαν. Αυτό το φαινόμενο επιτρέπει στις χελώνες, όταν πλέον ενηλικιωθούν, να επιστρέφουν με ακρίβεια στις ίδιες ακριβώς παραλίες όπου είδαν το φως για να αποθέσουν τα δικά τους αυγά.
Από τη δορυφορική παρακολούθηση στην ουσιαστική προστασία
Όπως τόνισαν στο INK οι ερευνητές, ο απώτερος σκοπός αυτής της προσπάθειας δεν περιορίζεται στην απλή καταγραφή των μετακινήσεων. Κατά τη διάρκεια της περιόδου ωοτοκίας, οι χελώνες τρέφονται ελάχιστα. Επομένως, ο εντοπισμός των τελικών περιοχών στις οποίες εγκαθίστανται για να τραφούν και να ξεκουραστούν είναι καθοριστικής σημασίας για την επιβίωσή τους.
Κατά τη διάρκεια των ταξιδιών τους, οι θαλάσσιες χελώνες αντιμετωπίζουν σοβαρούς κινδύνους που προέρχονται κυρίως από την ανθρώπινη δραστηριότητα. Μεταξύ αυτών είναι η τυχαία σύλληψη σε αλιευτικά εργαλεία (τράτες, παραγάδια), οι συγκρούσεις με σκάφη, η θαλάσσια ρύπανση, τα εγκαταλελειμμένα «δίχτυα-φαντάσματα», καθώς και η υποβάθμιση των κρίσιμων βιοτόπων τους. Επιπλέον, επηρεάζονται από τις μεταβολές των ωκεάνιων συνθηκών λόγω της κλιματικής αλλαγής.
Τα χαρτογραφικά δεδομένα που συλλέγονται θα αξιοποιηθούν για την ενημέρωση των αρμόδιων αρχών στην Κύπρο αλλά και διεθνώς μέσω επιστημονικών δημοσιεύσεων. Στόχος είναι ο προσδιορισμός των κρίσιμων περιοχών που χρήζουν άμεσης προστασίας, η βελτίωση των μέτρων διαχείρισης και η λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων για τη διατήρηση της θαλάσσιας χελώνας σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Παράλληλα, το πρόγραμμα εξετάζει κατά πόσον οι χελώνες αξιοποιούν τις υφιστάμενες θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές, όπως η υπεράκτια περιοχή «Ωκεανίς», ή αν απαιτείται ο καθορισμός νέων προστατευόμενων ζωνών. Με μελλοντικό σχεδιασμό για την τοποθέτηση πρόσθετων πομπών και συνεχή εκπαίδευση επιστημόνων από όλη τη λεκάνη της Μεσογείου, η Κύπρος συνεχίζει να ηγείται της προσπάθειας, μετατρέποντας τη γνώση σε αποτελεσματική ασπίδα προστασίας.
